Ana toplardamar tıkanıklığı vücudumuzdaki ana toplardamarlar olan göğüs içi üst (VCS) ve karın içi alt (IVC) yerleşimindeki damarların tıkanmasıdır. Ana toplardamarlar santral toplardamarlar olarak da adlandırılır.
Vücudumuzda bulunan en büyük toplardamarlar göğüs içi üst ve karın içi alt vena kavalardır. Bu iki toplardamar birleşip sağ kalbe katılır. Göğüs içi yani üst ana toplardamar kava boyun, kollar ve baş kesiminin kirli kanını, karın içi yani alt ana toplardamar bacaklar, gövdenin kirli kanını kalbe taşırlar.
Toplardamar tıkanıklığı için kime gidilir? Toplardamar tıkanıklığına girişimsel radyoloji ve kalp damar cerrahisi uzmanları bakar. Girişimsel radyoloji toplardamar tıkanıklığının hem teşhisinde ve hem de tedavisinde önemli rol oynar.
Ana Toplardamar Tıkanıklığı Neden Olur?
Toplardamar tıkanıklığı nedenleri iyi ve kötü huylu nedenler olarak ayrılır. İyi huylu nedenler yani kansere bağlı olmayan nedenler diyaliz hastalarında daha önce kateter yerleştirilmiş olması, kalp pili bulunması, göğüs içi (mediastinal) inflamatuvar durumları kapsar. Diyaliz amacıyla yerleştirilmiş kateterler, damarda daralmaya yol açtığı gibi pıhtılaşmaya bağlı olarak damarda tıkanıklık da oluşturabilir.
Kötü huylu nedenler kansere bağlıdır. Bunların da başında akciğer kanseri gelir. Diğer kanser nedenlerine bağlı olarak büyümüş lenf nodlarının da büyük toplardamarlara bası yapması da tıkanmalara yol açar.
Ana Toplardamar Tıkanıklığı Belirtileri Nelerdir?
Toplardamalar üzerine bası olduğu zaman kanın kalbe dönüşü aksayacağından o vücut kesiminde ödem-şişme ortaya çıkar. Üst toplardamara (üst vena kava) bası olduğunda kollarda ve baş kesimlerinde şişme olurken alt toplardamara bası olduğunda bacaklarda şişme olur. İlerleyen olgularda hastanın yüzüne de yayılır. Kollarda omuzlarda ve göğüs ön kesimlerinde genişlemiş damar görüntüleri ortaya çıkar. Nefes darlığı ve yorgunluk belirtileri görülebilir.
Toplardamar Tıkanıklığı Nasıl Teşhis Edilir?
Tanımlanan yakınmalarla başvuran hastalarda girişimsel radyoloji bölümlerinde ilk yapılması gereken inceleme Doppler ultrasonografidir. Doppler ultrasonografi ile toplardamarların izlenebilen kesimlerinin açıklığı değerlendirilir ve tıkanıklığa pıhtının (trombüs) yol açıp açmadığı araştırılır. İzlenebilen toplardamarlarda akım hızı ve akım yönleri de belirlenir.
Bilgisayarlı tomografi ve BT venografi tanı konmasında ve olası ana toplardamarlarda dışarından bası oluşturarak tıkanmaya yol açan nedenlerin ortaya konmasında da son derecede duyarlıdır. İncelemenin kontrast verilerek yapılması gerekmektedir.
Ana toplardamar tıkanıklığının tanısında altın yöntem venografidir. Günümüzde venografi tedavinin bir parçası olarak planlanır. Girişimsel radyoloji bölümlerinde anjiografi ünitesinde yapılan venografi sağ ve sol kol (üst ekstremite) venografisi şeklinde yapılır. Ön kol ve tercihen el sırtından girilip kontrast madde verilerek ön kol, kol ve santral toplardamarlar değerlendirilir, tıkanıklık seviyesi saptanır. Aynı seansta da tedaviye devam edilir. Alt ana toplardamar tıkanıklığına yönelik yapılan venografide kasık toplardamarlarından da girilir.
Toplardamar Tıkanıklığı Nasıl Tedavi Edilir?
Günümüzde güncel tedavi girişimsel radyoloji bölümlerinde uygulanan endovasküler tedavilerdir. Cerrahi yöntemler komplikasyon oranları yüksek olması nedeniyle sınırlı vakalarda uygulanabilmektedir. Bu bakımdan birincil tedavi yöntemi anjiografi eşliğinde yapılan stent ve balon tedavisidir. Direkt damar içinden girilerek yapılan tedavi yani endovasküler tedaviler genel anestezi gerektirmemektedir. Lokal anestezi ile kasık ya da boyundan girilerek yapılabilir.
Ana toplardamar darlık ve tıkanıklıkları tedaviye dirençlidir. İlk tedavi yöntemi balon uygulanmasıdır. Balon ile yeterli açıklık sağlanan hastalarda stent konulmayabilir. Balona yeterli yanıt alınamadığı zaman ya da balona bağlı damar duvarında zararlanma geliştiği zaman stent konulmalıdır. Stente rağmen bu damarların uzun dönem açıklıkları yüz güldürücü olmayabilir. Bu durumda tedavi tekrarlanabilir.
Ana toplardamar ile birlikte kol ve baş kesiminden gelen toplardamarları tutan darlık olduğu zaman hem sağ ve sol toplardamarlar aynı anda da tedavi edilebilir. Kising ya da Y stent yerleştirilebilir. Yapılan çalışmalarda bu tür iki taraflı darlıklara çift stent yerleştirilmesi iyi huylu nedenlerde bir tedavi alternatifi iken kansere bağlı tıkanıklıklarda tek taraflı stent de yeterli olabilmektedir.
Üst ana toplardamar tıkanıklığının (Superior vena kava sendromu) nedeni kanser olduğunda buna yönelik tedavide stentleme ile %95, kemoterapi ile %60, radyoterapi ile %77 oranında hastanın yakınmalarında iyileşme sağlanabilmektedir (Cochrane database).
Stent yerleştirmenin riskleri mevcut olup işleme bağlı risk oranı %4 olup bunlar;
- stentin yer değiştirmesi,
- kanama,
- enfeksiyon,
- pıhtılaşma sonucu stentin tıkanması,
- damar yırtılması,
- kalp tamponadı,
- kalp yetmezliği ve ritm bozukluğudur.
Sonuç olarak ana toplardamar tıkanıklıklarda stent yerleştirilmesi hızlı, etkili ve başarılı bir yöntem olup diğer geleneksel tedaviler olan cerrahi, radyoterapi, kemoterapiye üstündür.
Olgu Örnekleri:
55 yaşında erkek hasta, bilinen akciğer kanseri tanısı ile tedavi edilmekte iken gittikçe artan kollarında, boyunda ve yüz kesimlerinde şişlik -ödem gelişmesi üzerine toraks (göğüs) bilgisayarlı tomografi (BT) incelemesi yapılıyor.
Toraks BT incelemesinde sağ perihiler mesafede akciğer kanseri saptandı (SOL), kanserine büyük toplardamara basısı ve bu damarların tıkanıkılğı belirlendi (SAĞ).
Sağ kasıktan girilerek sağ toplardamar (brakiosefalik) kateter yerleştirilip venografi görüntüleri alındı (SOL). Üst vena kavada ileri derecede tıkanmaya yakın daralma saptandı (ORTA). Daralmanın nedeni üstteki BT imajlarında görülen kitledir (SAĞ).
Girişimsel radyoloji bölümü anjiografi ünitesinde darlık kılavuz tel ile geçildi (SOL), stent yerleştirildikten sonra tam genişlemeyen stent kesimine balon uygulandı (ORTA), stent sonrası kontrol venografide üst vena kavadaki tıkanıklığı giderildiği ve kanın serbest akımı izlendi (SAĞ).